تأخیر در اجابت سبب تكرار دعا می‌شود و در نتیجه باعث تقویت نیروی روحی و ایمان دعا كننده می‌گردد.
گاهی دعا به اجابت می‌رسد، اما مصلحت هایی اقتضا می‌كند تحقق خارجی آن به تأخیر افتد. حضرت موسای كلیم می‌گویم: پروردگارا! تو به فرعون و طرفدارانش در زندگی دنیا زیورها و مال های فراوان داده ای! او مردم را از راه تو گمراه می‌كند. پروردگارا! اموالشان را نابود ساز و دل هایشان را سخت گردان كه ایمان نیاورند تا عذاب دردناك تو را ببینند!
خداوند در پاسخ موسی و برادرش فرمود: قد أجیب دعوتكما؛ (یونس آیه 88) دعای شما را اجابت نمودم».
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «میان دعای حضرت موسی علیه‌السلام تا غرق شدن فرعون، چهل سال طول كشید!»( سید هاشم رسول محالتی، كیفر گناه ص 132)
‌‌‌ما از باطن هستی و مصالح حقیقی بی خبریم. به علت عدم آگاهی از باطن هستی و حقیقت غیبی، گاهی می‌پنداریم كه خیر ومصلحت ما در تحقق و برآورده شدن حاجتی یا دفع مشكل و مانعی است، در حالی كه اگر حجاب حقیقت كنار رود و آینده برای ما حاضر و روشن گردد، از تقاضا و درخواست خود منصرف می‌شویم.
قرآن كریم می‌فرماید: «عسی أن تكرهوا شیئا و هو خیر لكم و عسی أن تحبوا شیئا و هو شرّ لكم؛ چه بسا چیزی را خوش ندارید، در صورتی كه برای شما خوب است، و چه بسا چیزی رادوست دارید كه برای شما بد است».(بقره 216)
از روایات استفاده می‌شود كه هیچ دعایی بی اثر نیست و هر دعایی در دنیا و آخرت تأثیر مناسب خود را دارد، پس در واقع هر دعائی به استجابت می‌رسد، اما گونه های استجابت آن مختلف است. امام سجاد علیه‌السلام می‌فرماید: «دعای مؤمن یكی از سه فایده را دارد: یا برای او ذخیره می‌گردد یا در دنیا برآورده می‌شود یا بلایی را كه می‌خواست به او برسد،‌ از وی می‌گرداند» (تحف العقول، ص 202)
بنابراین انسان مؤمن در هیچ حالی نباید از دعا مأیوس شود، چه دعایش مستجاب گردد یا به عللی به اجابت نرسد و یا اجابت آن به تأخیر افتد، چون اولا دعا عبادت، بلكه مخ عبادت است و موجب تكامل روحی و معنوی و تقرب به ذات الهی می‌گردد. ثانیا در هر صورت و با هر حالی كه باشد.حتی دعای اشخاص فاسق و گناهكار بر جسم و جان و زندگی آنان تأثیر مثبت دارد. همان دعای مستجاب نشده وقتی تكرار شد و روی هم انباشته گردید، آثار نیكی در روح او ایجاد و در سرنوشتش تأثیر سازنده ای دارد. پیامبر اكرمصلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمود: «خدا رحمت كند بنده ای را كه حاجت خود را از خدا بخواهد و در دعا پافشاری كند؛ چه حاجتش برآورده شود و چه نشود» در حدیث دیگری از حضرت نقل شده: «هیچ مسلمانی نیست كه به درگاه خدا دعا كند جز آن كه دعایش مستجاب می‌شود، منتها گاهی اثر آن را دیر یا زود در دنیا می‌بیند و گاهی سبب كفاره گناهان او می‌شود و گاهی نیز خداوند او را برای آخرتش ذخیره می‌گردد ».( اصول كافی، ج4، ص 224)

وعده الهی مشروط است، نه مطلق
خداوند می‌فرماید: «ادعونی استجب لكم؛ دعای شما را اجابت می‌كنم» . این وعده الهی، مطلق و بی قید و شرط نیست، بلكه مشروط به تحقق شرایطی است. برخی از شرایط به مقدمات و شیوة دعا و الفاظی كه باید به كار ببریم بستگی دارد. برخی به شخص دعا كننده مربوط می‌گردد. بعضی از شرایط به مطلوب مورد تقاضا ارتباط دارد.
به بیان دیگر: دعا مقدماتی ویژه و فرایندی ضابطه مند و شراطی مشخص دارد كه با «بایدها» و «نبایدها» همراه است كه از آن به «شرایط استجابت یا موانع استجابت دعا» یاد می‌كنیم.
دعای مؤمن یكی از سه فایده را دارد: یا برای او ذخیره می‌گردد یا در دنیا برآورده می‌شود یا بلایی را كه می‌خواست به او برسد،‌ از وی می‌گرداند.
شیوة دعا كردن و مقدماتی كه در استجابت مؤثر است:
1 – معرفت و شناخت؛ نخستین شرط استجابت دعا، شناخت كسی است كه انسان او را می‌خواند. به همین جهت قرآن در آموزش شیوة دعا كردن می‌فرماید «اعوا ربكم تضرعا و خفیة»؛(اعراف 55) پروردگار خود را به زاری و پنهانی بخوانید یعنی بدانید كسی را كه می‌خوانید، «رب» شماست، آفرینش رشد و تعالی و پرورش شما در دست قدرت اوست.
بهترین دعا آن است كه با ربوبیت آغاز گردد. نگاهی به شیوة دعا كردن انبیا و اولیای الهی در قرآن نشان می‌دهد كه آنان دعای خود را با «ربی» یا «ربنا» آغاز می‌كردند، زیرا این واژه انسان را متوجه می‌سازد با مبدأیی ارتباط برقرار ساخته است كه از نخستین لحظات وجود تا آخر عمر او و بعد از آن انسان را غرق در الطاف ربوبی خویش می‌سازد.
2 – دعا باید با اخلاص و از صمیم قلب و با حال تضرع و تواضع باشد. تنها با زبان دعا نكند، بلكه روح دعا باید در جان و در تمام ذرات وجود آدمی رسوخ كند.
امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «خداوند دعایی را كه از دل غافل و بی خبر برخیزد، مستجاب نمی‌كند».
3 – دعا باید در حالت بیم و امید باشد. نه آن چنان از اعمال خود راضی باشید كه گمان كنید هیچ نقطة تاریكی در زندگی شما نیست و هیچ گناهی مرتكب نشده اید و نه آن چنان مأیوس باشید كه خود را شایستة عفو و بخشش خدا و اجابت دعا ندانید.
از خود راضی بودن و ندیدن عیب های خویش، ضمن این كه جهل مركب و عامل مهمی برای عقب گرد انسانی و سقوط اخلاقی است، باعث می‌شود كه انسان به جای عیوب خویش، عیب های دیگران را ببیند؛ یعنی به بیماری كه شیطان مبتلا بود «انا خیر منه؛ من از آدم بهترم» مبتلا شود.
چنان كه «یأس و نامیدی» هم از دامها و حربه های شیطان است. شایسته است انسان با دو بال «بیم و امید» حركت كند آیة «ادعو ربكم خوفا و طمعا»(اعراف 56)  پیامبرش این است كه با بیم و امید خدا را بخوانید.
4 – خدا را در پنهانی خواندن، دعا را زودتر به اجابت می‌رساند «ادعوا ربكم تضرعا و خفیة»؛(اعراف 55) بخوانید پروردگارتان را در حال تضرع و در پنهانی» دعا در خلوت با تمركز فكر و حضور قلب همراه است و به اخلاص نزدیكتر و از ریا و خودنمایی دور است. به همین جهت دعا در نیمه های شب و در نماز شب، آن هنگام كه همگی در خواب راحت به سر می‌برند، زودتر مستجاب می‌گردد. پیامبر اكرمصلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:
«خیر الدعا الخفیّ، بهترین دعا آن است كه پنهانی (و از روی اخلاص) صورت گیرد».( ناصر مكارم شیرازی و همراهان، تفسیر نمونه، ج5، ص 281.)
5 – تطهیر مال و ثروت و خانه و زندگی از مالی كه از راه غصب، ظلم، رشوه، ربا، دزدی، غش در معامله و فریب پیدا كرده یا مالی كه خمس یا زكات و انفاقات آن پرداخت نشده است.
6 – اجتناب از خوردن غذای شبه ناك و تطهیر لقمة خود و افراد تحت تكفل از حرام.
7 – عدم غفلت از مبارزه با فساد و امر به معروف و نهی از منكر، بی اعتنایی در مقابل فسادهای اخلاقی و اجتماعی و اباحه گری و نادیده گرفته شدن ارزش های دینی: موجب عدم استجابت دعا می‌گردد. پیامبر اكرمصلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: «باید امر به معروف و نهی از منكر كنید. در غیر این صورت خداوند انسانها شرور (و كسانی كه تعهداتی دینی و اخلاقی) بر نیكان شما مسلط می‌كند و هر چه بكنید، مستجاب نمی‌شود».( سفینة البحار، ج1، ص 9 – 448)
8 – عمل به پیمان های الهی

نخستین شرط استجابت دعا، شناخت كسی است كه انسان او را می‌خواند